Uitleg economie havo · Samenwerken en onderhandelen
Speltheorie
Soms hangt jouw opbrengst niet alleen af van je eigen keuze, maar ook van de keuze van een ander. Denk aan twee pizzeria's, Pronto en Napoli, die tegelijk een prijs kiezen. Speltheorie helpt je te voorspellen wat zulke spelers kiezen, en te zien waarom ze soms samen slechter uitkomen. Op het examen moet je een opbrengstenmatrix kunnen lezen, dominante strategieën en evenwichten vinden en kunnen terugredeneren.
Dit moet je kunnen
- Simultane spelen, dominante strategieën en evenwichten
- Het gevangenendilemma, eenmalig en herhaald
- Het ultimatumspel
De theorie in het kort
Het simultane spel en de opbrengstenmatrix
Bij een simultaan spel kiezen twee spelers tegelijk, zonder te weten wat de ander kiest. Ze kennen wel alle mogelijke uitkomsten (complete informatie). Je zet zo'n spel in een opbrengstenmatrix met vier basiselementen:
- Spelers: wie kiezen er? (Pronto en Napoli)
- Acties: waaruit kunnen ze kiezen? (hoge of lage prijs)
- Doelstellingen: wat willen ze? (zo veel mogelijk winst)
- Opbrengsten: wat levert elke combinatie op? Het eerste getal in een vakje hoort bij de speler links (de rijen), het tweede bij de speler boven (de kolommen).
Dominante strategie en evenwicht
Een dominante strategie is een keuze die voor een speler altijd de hoogste opbrengst geeft, wat de ander ook kiest. Zo controleer je dat: neem aan dat de ander de eerste actie kiest en kijk wat voor jou het beste is. Doe hetzelfde voor de tweede actie. Is het antwoord twee keer hetzelfde, dan is dat een dominante strategie.
In de volledige les ook: Het gevangenendilemma: eenmalig en herhaald, Het ultimatumspel.
Voorbeeld
Zo pak je een examenvraag aan
Examenvraag: Gebruik de opbrengstenmatrix van Pronto en Napoli hierboven. Leg uit dat er sprake is van een gevangenendilemma. (2p)
Zoek eerst per speler de dominante strategie (vergelijk per keuze van de ander), bepaal dan het evenwicht en vergelijk dat met samenwerken.
Antwoord dat alle punten krijgt: Voor beide pizzeria's is een lage prijs de dominante strategie, want die levert altijd meer op (€ 1.000 > € 800 en € 500 > € 300), dus het evenwicht is allebei laag met € 500 elk (1p). Als ze allebei een hoge prijs hadden gekozen, hadden ze elk € 800 verdiend: het evenwicht is voor beide slechter dan samenwerken (1p).
Belangrijkste begrippen
- Simultaan spel
- Spel waarin twee spelers tegelijk kiezen, zonder de keuze van de ander te kennen.
- Opbrengstenmatrix
- Tabel met de opbrengsten van beide spelers voor elke combinatie van acties.
- Spelers, acties, doelstellingen, opbrengsten
- De vier basiselementen van een spel: wie kiest, waaruit, met welk doel en wat het oplevert.
- Dominante strategie
- Keuze die voor een speler altijd de hoogste opbrengst geeft, wat de ander ook kiest.
- Evenwicht (Nash-evenwicht)
- Uitkomst waarbij geen speler, gegeven de keuze van de ander, zijn opbrengst kan verhogen door iets anders te kiezen.
- Gevangenendilemma
- Beide spelers hebben een dominante strategie, maar het evenwicht is voor beide slechter dan als ze hadden samengewerkt.
- Terugredeneren
- Een spel analyseren vanaf de laatste keuze terug naar de eerste.
In de les staan nog 3 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.
Let op: hebben beide spelers een dominante strategie, maar is het evenwicht voor beide al de beste uitkomst, dan is er geen gevangenendilemma.
Oefen dit onderwerp in de les
In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 21 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.