Uitleg economie havo · Ruilen over de tijd
De overheid ruilt over de tijd
De overheid wil een nieuwe spoorlijn, maar het geld is er niet. Verhoogt ze de belasting, of leent ze? Op het examen moet je het verschil kennen tussen het tekort (per jaar) en de schuld (op één moment), kunnen rekenen met die twee, en uitleggen wie later de rekening betaalt. Ook moet je de soorten uitgaven en ontvangsten van de overheid herkennen.
Dit moet je kunnen
- Tekort, overschot en overheidsschuld
- Het tekort als uitgestelde belastingheffing
- Uitgaven en ontvangsten van de overheid
De theorie in het kort
Ook de overheid ruilt over de tijd
Net als een gezin kan de overheid in een jaar meer uitgeven dan ze ontvangt. Het verschil leent ze. Dan ruilt ze over de tijd: nu uitgeven, later terugbetalen.
Stroom en voorraad
De ontvangsten en uitgaven van de overheid meet je over een periode (een jaar). Het verschil is het begrotingssaldo:
- Uitgaven groter dan ontvangsten: een begrotingstekort.
- Ontvangsten groter dan uitgaven: een begrotingsoverschot.
Oorzaken van een stijgende schuld
- Laagconjunctuur: de belastingontvangsten dalen en de uitgaven aan uitkeringen stijgen.
- Crisis: de overheid geeft extra steun aan bedrijven en gezinnen.
- Bewuste keuze: de overheid leent voor grote investeringen, zoals spoorlijnen.
- Rente: over de schuld betaalt de overheid rente. Hogere rente betekent hogere uitgaven en een groter tekort.
Betekenis: uitgestelde belastingheffing
Een tekort moet later worden terugbetaald, plus rente. Dat geld komt uit toekomstige belastingen. Een tekort is dus een vorm van uitgestelde belastingheffing: wat burgers nu niet aan belasting betalen, betalen zij (of volgende generaties) later.
In de volledige les ook: Waar gaat het geld heen?, Waar komt het geld vandaan?.
Voorbeeld
Zo pak je een examenvraag aan
Examenvraag: Een politicus zegt: "Het begrotingstekort daalt dit jaar van € 30 miljard naar € 10 miljard. De staatsschuld daalt dus." Leg uit dat deze uitspraak niet klopt. (2p)
- Het tekort is een stroom: wat er dit jaar meer wordt uitgegeven dan ontvangen. De schuld is een voorraad.
- Er is nog steeds een tekort van € 10 miljard. Dat moet de overheid lenen.
- Dus de schuld stijgt nog steeds, alleen minder snel dan vorig jaar.
Antwoord dat alle punten krijgt: Er is nog steeds een begrotingstekort, dus de overheid moet € 10 miljard lenen (1p). Daardoor stijgt de staatsschuld nog met € 10 miljard; alleen de stijging is kleiner dan vorig jaar (1p).
Belangrijkste begrippen
- Begrotingssaldo
- Ontvangsten min uitgaven van de overheid in een jaar (een stroom).
- Begrotingstekort
- De uitgaven van de overheid zijn in een jaar groter dan de ontvangsten.
- Overheidsschuld
- Wat de overheid op een bepaald moment nog moet terugbetalen (een voorraad).
- Uitgestelde belastingheffing
- Een tekort wordt nu geleend en later met belastinggeld terugbetaald, plus rente.
- Overheidsconsumptie
- Lonen van ambtenaren en aankopen van de overheid voor eigen gebruik.
- Overheidsinvesteringen
- Uitgaven aan kapitaalgoederen die lang meegaan, zoals wegen en scholen.
- Overdrachtsuitgaven
- Uitkeringen zonder directe tegenprestatie, zoals AOW en kinderbijslag.
In de les staan nog 3 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.
Oefen dit onderwerp in de les
In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 19 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.