SlaagBaas

Uitleg economie havo · Concept markt

Marktfalen, overheidsingrijpen en welvaart

Een fabriek maakt goedkope plastic flessen, maar de buren hebben last van de rook en niemand betaalt voor die schade. Op het examen benoem je wat er misgaat, welk instrument de overheid inzet en wat dat doet met prijs, hoeveelheid en welvaart.

Dit moet je kunnen

  • Marktfalen en externe effecten
  • Overheidsproductie en instrumenten van de overheid
  • Toezicht op de markt en welvaart

De theorie in het kort

Wanneer faalt de markt?

Er is marktfalen als de markt niet de uitkomst geeft die maatschappelijk gewenst is:

  • er zijn externe effecten: gevolgen voor derden die niet in de prijs zitten;
  • er wordt te weinig rekening gehouden met toekomstige generaties (grondstoffen, klimaat);
  • er wordt niet, te weinig of te veel geproduceerd, of de prijs is hoger of lager dan maatschappelijk gewenst;
  • er is misbruik van marktmacht bij onvolledige mededinging, zoals een monopolist met een te hoge prijs.

Positieve en negatieve externe effecten

  • Negatief extern effect: derden hebben er last van (rook, geluid van een vliegveld). De kosten zitten niet in de prijs, dus de prijs is te laag en er wordt te veel geproduceerd.
  • Positief extern effect: derden hebben er voordeel van (vaccinatie, bijen van een imker). Dat voordeel wordt niet betaald, dus er wordt te weinig geproduceerd.

In de volledige les ook: Wat doet de overheid zelf?, Instrumenten om het marktevenwicht te beïnvloeden, Toezicht op de markt, Welvaart: consumenten- plus producentensurplus, Totaal surplus als een lijn verschuift.

Voorbeeld

Zo pak je een examenvraag aan

Examenvraag: Een fabriek van plastic flessen veroorzaakt rookoverlast. De overheid voert een heffing per fles in. Leg uit waarom de overheid dit doet en wat er gebeurt met de evenwichtsprijs en de evenwichtshoeveelheid. (2p)

  1. Marktfalen: de rook is een negatief extern effect; de schade zit niet in de prijs, dus er worden te veel flessen gemaakt.
  2. Instrument: kostprijsverhogende belasting; de aanbodlijn schuift omhoog.
  3. Gevolg: de prijs stijgt en de hoeveelheid daalt.

Antwoord dat alle punten krijgt: De rook is een negatief extern effect dat niet in de prijs zit, waardoor er meer flessen worden gemaakt dan maatschappelijk gewenst (1p). Door de heffing schuift de aanbodlijn omhoog: de evenwichtsprijs stijgt en de evenwichtshoeveelheid daalt (1p).

Belangrijkste begrippen

Marktfalen
De markt leidt niet tot de maatschappelijk gewenste hoeveelheid of prijs.
Extern effect
Gevolg van productie of consumptie voor anderen dat niet in de prijs zit; positief (voordeel) of negatief (nadeel). Maatschappelijke kosten = private kosten + externe kosten.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)
Een bedrijf geeft duurzaam produceren voorrang boven winst op korte termijn en verkleint zo zelf negatieve externe effecten.
Marktmacht
De mogelijkheid van een aanbieder om de prijs te beïnvloeden, bij onvolledige mededinging.
Collectief goed
Goed dat niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend is: niemand kan van het gebruik worden uitgesloten en gebruik door de één gaat niet ten koste van een ander. Door meeliftersgedrag biedt de markt het niet aan.
Quasi-collectief goed
Goed dat via de markt kan, maar dat de overheid (deels) verzorgt vanwege positieve externe effecten, zoals onderwijs.
Maximumprijs / minimumprijs
Door de overheid vastgestelde hoogste of laagste prijs. Een maximumprijs onder de evenwichtsprijs leidt tot een vraagoverschot, een minimumprijs boven de evenwichtsprijs tot een aanbodoverschot.

In de les staan nog 4 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.

Oefen dit onderwerp in de les

In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 23 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.

Alle onderwerpen van economie havo