Uitleg economie havo · Samenwerken en onderhandelen
Marktfalen
Anouk en Bram vissen in hetzelfde meer. Allebei kiezen ze voor veel vissen, en daardoor verdienen ze allebei minder dan mogelijk was. Hoe kan dat? In deze les zie je hoe externe effecten leiden tot een gevangenendilemma, met welke instrumenten je de opbrengsten kunt veranderen, en wat verzonken kosten met vertrouwen te maken hebben.
Dit moet je kunnen
- Externe effecten en het gevangenendilemma
- Instrumenten die de opbrengsten veranderen
- Verzonken kosten
De theorie in het kort
Externe effecten
Een extern effect is een gevolg van jouw keuze voor anderen, waar niet voor wordt betaald. Een negatief extern effect is schade voor anderen, zoals lawaai, vervuiling of overbevissing. Een positief extern effect is voordeel voor anderen, zoals kerstverlichting waar de hele winkelstraat van profiteert.
Externe effecten en het gevangenendilemma
Bij externe effecten kijkt elke speler alleen naar zijn eigen opbrengst. Bij een negatief extern effect telt hij de schade voor de ander niet mee: er wordt te veel vervuild of gevist. Bij een positief extern effect betaalt hij alle kosten, maar krijgt hij maar een deel van de opbrengst: er wordt te weinig geïnvesteerd.
Tussen landen: Europese integratie
Ook landen spelen dit spel, bijvoorbeeld binnen de Europese Unie (EU). Vervuiling door fabrieken in het ene land waait over de grens naar het buurland: een negatief extern effect. Strenge milieuregels kosten een land geld, want de eigen bedrijven worden duurder dan die in het buurland. Maar van de schonere lucht profiteert ook het buurland.
In de volledige les ook: Opbrengsten veranderen, Verzonken kosten.
Voorbeeld
Zo pak je een examenvraag aan
Examenvraag: Gebruik de tabel van Anouk en Bram. De overheid voert een boete van € 20.000 in voor wie veel vist. Leg uit wat het nieuwe evenwicht wordt. (2p)
- Pas de opbrengsten aan: alleen bij ‘veel vissen’ gaat er 20 (× € 1.000) af. Voor Anouk: 50 wordt 30 en 30 wordt 10. Voor Bram hetzelfde.
- Zoek opnieuw de beste keuze van Anouk. Vist Bram weinig: weinig 40 > veel 30. Vist Bram veel: weinig 15 > veel 10. Weinig vissen is nu dominant.
- Voor Bram geldt hetzelfde. Het nieuwe evenwicht: allebei weinig vissen (40 ; 40).
Antwoord dat alle punten krijgt: Door de boete levert veel vissen voor Anouk altijd minder op dan weinig vissen (30 < 40 en 10 < 15), dus weinig vissen wordt haar dominante strategie (1p). Voor Bram geldt hetzelfde, dus het nieuwe evenwicht is dat ze allebei weinig vissen en elk € 40.000 verdienen (1p).
Belangrijkste begrippen
- Extern effect
- Gevolg van een keuze voor anderen, waarvoor niet wordt betaald.
- Negatief extern effect
- Schade voor anderen, zoals vervuiling, lawaai of overbevissing.
- Positief extern effect
- Voordeel voor anderen, zoals een investering waar de hele straat van profiteert.
- Gevangenendilemma
- Spel waarin beide spelers een dominante strategie hebben die samen tot een slechtere uitkomst leidt dan samenwerken.
- Individueel en collectief belang
- Wat het beste is voor één speler, tegenover wat het beste is voor de spelers samen.
- Collectieve dwang
- De overheid verplicht gedrag, bijvoorbeeld met een wet of een quotum.
- Contract
- Afdwingbare afspraak tussen partijen, vaak met een boete als je je er niet aan houdt.
In de les staan nog 3 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.
Alleen de naam van een instrument noemen levert geen punt op: laat zien welke opbrengst verandert.
Oefen dit onderwerp in de les
In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 20 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.