Uitleg economie havo · Vaardigheden
Rekenen en bronnen voor het examen
Elk examen economie zit vol bronnen: tabellen met indexcijfers, cirkeldiagrammen, krantenberichten en uitspraken van politici. Voor veel punten moet je daarmee rekenen (indexcijfers, gewogen gemiddelden, procenten en procentpunten) en de bron beoordelen (is het bruikbaar, is het een feit of een mening?). Daarnaast moet je een standpunt kunnen onderbouwen met argumenten voor en tegen. Dit zijn de vaardigheden van domein A; ze komen in elke opgave terug.
Dit moet je kunnen
- Indexcijfers berekenen, het basisjaar verleggen en een reële verandering berekenen
- Gewogen en ongewogen gemiddelde berekenen en een samengesteld (gewogen) indexcijfer zoals de CPI berekenen
- Procent en procentpunt, promille en perunage gebruiken en tabellen met klassen (decielen) en diagrammen lezen
- Bronnen beoordelen op bruikbaarheid en relevantie, feiten van meningen onderscheiden en een standpunt onderbouwen met argumenten voor en tegen
De theorie in het kort
Indexcijfers
Een indexcijfer vergelijkt een getal met een basisjaar. Het basisjaar krijgt de waarde 100.
Gewogen en ongewogen gemiddelde
Bij een ongewogen gemiddelde telt elk getal even zwaar: (6 + 8) ÷ 2 = 7. Bij een gewogen gemiddelde vermenigvuldig je elk getal met zijn weging, tel je op en deel je door de som van de wegingen. Telt de 8 drie keer: (6 × 1 + 8 × 3) ÷ 4 = 7,5.
Procent en procentpunt, promille en perunage
Stijgt de werkloosheid van 4% naar 5%, dan is dat 1 procentpunt (het verschil tussen twee percentages). De procentuele verandering is (5 − 4) ÷ 4 × 100 = 25%. Zeg dus nooit dat de werkloosheid ‘met 1% steeg’.
Tabellen en diagrammen
In een tabel met klassen worden alle huishoudens ingedeeld in groepen. Bij decielen zijn dat tien even grote groepen van elk 10%. Het 1e deciel is de 10% met het laagste inkomen. Cumuleren is optellen: krijgen de laagste vijf decielen 3%, 4%, 6%, 8% en 9% van het inkomen, dan krijgt de armste helft samen 30%.
In de volledige les ook: Bronnen beoordelen, Standpunt onderbouwen, Wat vraagt de vraag precies?, Een bron, tabel of grafiek lezen in vier stappen.
Voorbeeld
Zo pak je een examenvraag aan
Examenvraag: De prijsindex (2020 = 100) is in 2024 112,0 en in 2025 115,4. De cao-lonen (2020 = 100) zijn in 2024 110 en in 2025 115,5. Bereken de reële loonstijging in 2025. (2p)
- Nominale loonstijging: 115,5 ÷ 110 × 100 = 105,0 → +5,0%.
- Inflatie: 115,4 ÷ 112,0 × 100 = 103,0 → +3,0%.
- Reëel: 5,0 − 3,0 = +2,0%.
Antwoord dat alle punten krijgt: nominaal +5,0% en inflatie +3,0% (1p); reëel 5,0 − 3,0 ≈ 2,0% (1p).
Belangrijkste begrippen
- Indexcijfer
- Getal dat een waarde vergelijkt met een basisjaar (= 100): waarde ÷ waarde basisjaar × 100.
- Basisjaar
- Het jaar waarmee je vergelijkt; het indexcijfer is dan 100.
- Basisjaar verleggen
- Elk indexcijfer delen door het indexcijfer van het nieuwe basisjaar en × 100 doen.
- Nominaal / reëel
- Nominaal: in euro's van dat moment. Reëel: gecorrigeerd voor prijsstijging (koopkracht).
- Gewogen gemiddelde
- Gemiddelde waarbij elk getal meetelt naar zijn gewicht: som(waarde × weging) ÷ som(wegingen).
- Samengesteld indexcijfer
- Gewogen gemiddelde van meerdere indexcijfers, zoals de CPI.
- Consumentenprijsindex (CPI)
- Samengesteld gewogen prijsindexcijfer van de bestedingen van huishoudens; maat voor de inflatie.
In de les staan nog 8 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.
Let op: het verschil 124,2 − 115 = 9,2 zijn indexpunten, geen procenten.
Oefen dit onderwerp in de les
In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 21 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.