Uitleg economie havo · Goede tijden, slechte tijden
Overheid, centrale bank en conjunctuur
De inflatie in de eurozone is 4%. Wat doet de centrale bank dan? En wat doet de overheid als de economie juist krimpt? In deze training leer je wat er vanzelf gebeurt met de overheidsbegroting (automatische stabilisatoren), hoe de overheid bewust kan stimuleren of afremmen, en hoe de centrale bank de rente gebruikt. Op het examen moet je steeds een keten maken: van de maatregel naar bestedingen, banen en prijzen.
Dit moet je kunnen
- Automatische stabilisatoren en de begroting
- Anticyclisch begrotingsbeleid en de gevolgen
- Het rente-instrument van de centrale bank
De theorie in het kort
Automatische stabilisatoren
Het begrotingssaldo = overheidsontvangsten − overheidsuitgaven. Is het saldo negatief, dan heeft de overheid een begrotingstekort; is het positief, dan is er een begrotingsoverschot.
Anticyclisch begrotingsbeleid
De overheid kan ook bewust tegen de conjunctuur in werken:
- Laagconjunctuur → stimulerend beleid: hogere overheidsuitgaven en/of lagere belastingen.
- Hoogconjunctuur → afremmend beleid: lagere overheidsuitgaven en/of hogere belastingen.
Gevolgen van begrotingsbeleid
Stimuleren: de bestedingen stijgen, bedrijven produceren meer en nemen mensen aan. De werkgelegenheid stijgt, de werkloosheid daalt en de inkomens stijgen. Bij lagere belastingen stijgt het besteedbaar inkomen direct. Stimuleren kan ook deflatie tegengaan. Maar te veel stimuleren (zeker bij hoogconjunctuur) leidt tot overbesteding en toenemende inflatie.
De centrale bank en de rente
De centrale bank (voor Nederland de Europese Centrale Bank, ECB) voert monetair beleid. Ze wil stabiele prijzen: een inflatie van ongeveer 2%. De ECB is onafhankelijk: regeringen van de eurolanden kunnen haar niet opdragen de rente te veranderen. Haar belangrijkste instrument is de rente waartegen banken bij haar geld lenen. Banken passen hun eigen rentes daarop aan.
Voorbeeld
Zo pak je een examenvraag aan
Examenvraag: De inflatie in de eurozone is 4%. Leg uit welke maatregel de Europese Centrale Bank (ECB) dan neemt en hoe die maatregel de inflatie verlaagt. (2p)
- Bepaal de situatie: 4% is hoger dan het doel van ongeveer 2%. De inflatie is te hoog, dus de economie moet worden afgeremd.
- Wie grijpt in? De ECB, met de rente. Afremmen betekent: de rente omhoog.
- Maak de keten: lenen wordt duurder en sparen aantrekkelijker → consumenten en bedrijven besteden minder → bedrijven kunnen hun prijzen minder makkelijk verhogen → de inflatie daalt.
Antwoord dat alle punten krijgt: De ECB verhoogt de rente (1p). Daardoor wordt lenen duurder en sparen aantrekkelijker, zodat consumenten en bedrijven minder besteden. De vraag daalt en bedrijven kunnen hun prijzen minder makkelijk verhogen, dus de inflatie neemt af (1p).
Belangrijkste begrippen
- Begrotingssaldo
- Overheidsontvangsten min overheidsuitgaven; negatief = tekort, positief = overschot.
- Automatische stabilisator
- Belasting of uitkering die vanzelf meebeweegt met de conjunctuur en zo de schommelingen dempt.
- Progressief belastingstelsel
- Hoe hoger het inkomen, hoe hoger het gemiddelde belastingtarief.
- Anticyclisch begrotingsbeleid
- Overheidsbeleid tegen de conjunctuur in: stimuleren bij laagconjunctuur, afremmen bij hoogconjunctuur.
- Stimulerend begrotingsbeleid
- Hogere overheidsuitgaven en/of lagere belastingen.
- Afremmend begrotingsbeleid
- Lagere overheidsuitgaven en/of hogere belastingen.
- Stabiliteitspact
- Verdieping, komt niet op het examen. Afspraak tussen de eurolanden: begrotingstekort hooguit 3% en staatsschuld hooguit 60% van het bbp. Bedoeld om de inflatie te beperken.
In de les staan nog 3 begrippen, die je oefent met de begrippentrainer.
Vraagt het examen om begrotingsbeleid, dan is een renteverandering fout: dat is monetair beleid van de centrale bank.
Oefen dit onderwerp in de les
In de les over dit onderwerp: een video met vragen tussendoor, 21 oefenvragen met uitleg en de volledige theorie.